Nederlandse Trolleybus Vereniging

Autobussen Arnhem

Periode 1924-1944

In 1924 kwamen de eerste drie autobussen bij de Gemeente Electrische Tram Arnhem (GETA) in dienst. Deze werden ingezet op lijn 6 via Klarendal naar de Rosendaalscheweg en op lijn 8 van de Hoogkamp naar Schaarsbergen, in 1926 verlengd naar Apeldoorn. De exploitatie van de lijnen was nogal duur en ze werden in 1926 weer opgeheven. Meer succesvol waren vanaf 1929 de rondritten in Arnhem en omgeving en later ook de dagtochten. Hiervoor werden vier bussen met een linnen dak, dat helemaal kon worden geopend, gebruikt.

autobus
GETA 39, 1924 - Steenen Tafel. Foto collectie Gelders Archief, nr. 1583 – 6170
autobus
GETA 78, een van de bussen voor toeristische rondritten. Foto collectie Paul van Onzen

Omdat de infrastructuur van tramlijn 2 was verouderd en er op de route grote wegwerkzaamheden waren gepland, werd gekeken of voortzetting van de tramexploitatie verantwoord was. Hierop vooruitlopend kwam op 1 oktober 1936 spitsuurlijn A in dienst die vanaf het Willemsplein via een andere route dan tramlijn 2 naar de Hoogkamp reed. Op 12 december 1938 werd tramlijn 2 opgeheven en vervangen door buslijn A.

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog werden diverse autobussen door de Wehrmacht gevorderd. De resterende bussen konden door benzinegebrek niet meer worden ingezet. Hierdoor kwam de tram naar de Hoogkamp op 13 mei 1940 ook weer terug. Toen op 19 september 1944 de remise aan de Westervoortsedijk in vlammen opging, betekende dat ook het einde van de daarin gestalde resterende drie autobussen.

autobus
GETA 90, 13 januari 1940 - Willemsplein. Foto J. Voerman
dienstregeling
GETA - Autobusdienstregeling 1924
Serie 39-41De Dion Bouton-Vethin dienst van 1924 t/m 1937
Bus 42Ford Tin dienst van 1925 t/m 1931 (bouwjaar 1923, ex GSTM)
Serie 76-77De Dion Bouton-Vethin dienst van 1929 t/m 1944
Serie 78-79De Dion Bouton-Vethin dienst van 1930 t/m 1940/1944
Series 80-82; 83-92Ford-Verheulin dienst van 1937/1938 t/m 1939-1944
Series 93; 80-81Ford-Blaauwin dienst in 1939 en 1940

Noodbussen vanaf 1945

Na het einde van de Tweede Wereldoorlog kwam het openbaar vervoer vanaf 15 oktober 1945 weer op gang, voorlopig echter alleen op lijn 1, Oosterbeek - Arnhem - Velp. Er werd gereden met 9 (medio 1946: 10) Dodge vrachtwagens met een huif op de laadbak. Op 21 februari 1946 volgde lijn 6 naar Kievitsdel. Op deze lijn werden tot juni 1946 twee Austin Bellewagens ingezet.
In 1946 kwamen er 5 Fordson- en 20 Bedford-noodbussen beschikbaar. Hierdoor konden per 1 mei 1946 de lijnen 2, Hoogkamp - Willemsplein - Vondellaan, 3, Station - Alteveer en 4, Geitenkamp - Willemsplein - Oranjestraat in dienst worden gesteld. Het gehele vooroorlogse net werd zo weer bereden. Op 3 juni 1946 kwam lijn 5 over de Rijnbrug naar Malburgen Oost in bedrijf.

autobus
GETA 11-15, 1946 - Westervoortsedijk. Foto collectie Paul van Onzen
autobus
GETA 21, ca. 1947 - Schuttersbergplein. Foto collectie Paul van Onzen

In de eerste 3 maanden van 1947 kwam er beter materieel in de vorm van 12 Amerikaanse Ford-schoolbussen. Door deze aanvulling kon vanaf 10 maart 1947 ook lijn 8, Willemsplein - Schaarsbergen (Koningsweg) gaan rijden.

Van de Dodge-bussen werden er twee omgebouwd tot bovenleidingwagens en drie werden teruggebouwd tot vrachtwagen. Deze bleven nog vele jaren in gebruik.

Serie 1-10 Dodge T110L D60-GETA in dienst van 1945 t/m 1948
Serie 11-15Fordson Thames-Verheul in dienst van 1946 t/m 1949
Serie 16-35 Bedford OLBD-Verheul-Aviolanda in dienst van 1946 t/m 1950
Serie 36-47 Ford Schoolbus 194"-Wayne in dienst van 1947 t/m 1951
Serie 50-51 Austin K2 ‘Bellewagen’ korte tijd in dienst in 1946, daarna servicewagen
autobus
GETA 39, 1947 - Stationsplein. Foto J. Voerman

Periode 1947-1993

In 1947/1948 kwamen de laatste benzinebussen in dienst. Deze Ford-bussen waren een grote verbetering ten opzichte van de noodbussen. Vanaf 1950 werden er alleen nog dieselbussen gekocht. In de jaren 1949-1953 gingen de trolleybussen op de belangrijkste lijnen rijden, de minder drukke lijnen waren voorbehouden aan de autobussen.

De inzet van autobussen op de trolleylijnen is altijd voorgekomen, enerzijds bij omleidingen door wegwerkzaamheden of evenementen, anderzijds door tekorten aan inzetbare trolleybussen.

Het Gemeente Vervoerbedrijf Arnhem (GVA) heeft vrijwel altijd trolleybussen besteld van een carrosseriemodel, waarvan het al dieselbussen in dienst had.

De eerste gelede autobussen kwamen in 1991 en 1992 in dienst. Na jaren van samenwerking tussen het GVA en de Gelderse Streekvervoer Maatschappij (GSM) werd begin mei 1993 besloten tot een fusie, die met terugwerkende kracht inging op 1 januari 1993. De nieuwe naam werd Gelderse Vervoer Maatschappij (GVM). Hiermee kwam er een eind aan 82 jaar gemeentelijke exploitatie van het openbaar vervoer in Arnhem.

Serie 52-59
Vernummerd 54-58 werden in de jaren 1953-1958 verbouwd en vernummerd in 51-55
Merk en type Ford Transit 149-59B-Verheul-Fokker
Bouwjaar 1946-1947
Uit dienst 1953-1958/1962
autobus
GETA 53, 1948 - Willemsplein. Foto P.E. van Gaart, archief E.J. Bouwman
autobus
GETA 66. Foto P.E. van Gaart, archief E.J. Bouwman
Serie 62-67
Vernummerd 66-67 in 1952 vernummerd in 60-61
Merk en type Ford Transit 149-59B-Jongerius
Bouwjaar 1947-1948
Uit dienst 1955-1956

Serie 11-12
Merk en type Kromhout TB4-2-Verheul
Bouwjaar 1950
Uit dienst 1958
autobus
GVA 12, 1950 - Cattepoelseweg. Foto J. Voerman
autobus
GVA 24, 1953. Fabrieksfoto Verheul
Series 13-20; 21-24
Merk en type AEC Regal Mark IV-9831E-Verheul
Bouwjaar 1951; 1953
Uit dienst 1962-1967

Series 25-28; 29-32; 33-38
Merk en type Leyland RTWM LERT 1/1-Verheul
Bouwjaar 1955; 1956; 1957
Uit dienst 1968-1972
autobus
GVA 29, 1 mei 1961 - Speenkruidstraat. Foto E.J. Bouwman
autobus
GVA 39, 25 augustus 1977 - Stationsplein. Foto Paul van Onzen
Series 39-41; 42-44
Merk en type Leyland RTWM LERT 1/1-Werkspoor; Hainje
Bouwjaar 1961; 1962
Uit dienst 1976-1977

Serie 45-47
Merk en type Leyland RTWM LERT 1/1-Hainje
Bouwjaar 1963
Uit dienst 1976
autobus
GVA 46, 28 december 1972 - Stationsplein. Foto Max Velthuis
autobus
GVA 17, 6 september 1978 - Stationsplein. Foto Paul van Onzen
Series 48-50; 15-17; 18-20
Merk en type Leyland RTWM LERT 1/1-Verheul
Bouwjaar 1964; 1966; 1967
Uit dienst 1977/1981

Series 21-23; 51-56; 57-63
Merk en type Leyland-Verheul LVB668
Bouwjaar 1968; 1969; 1970
Uit dienst 1980-1984
autobus
GVA 56, 2 juni 1979 - Bouwmeesterstraat (omleidingsroute lijn 3). Foto Paul van Onzen
autobus
GVA 73, 1975 - Willemsplein. Foto Paul van Onzen
Series 64-66; 67-77; 78-83; 84-90
Merk en type DAF MB200DKDL600-Den Oudsten
Bouwjaar 1971; 1972; 1975; 1977
Uit dienst 1984-1991

Series 31-36; 37-52; 53-58
Merk en type Den Oudsten B79-D560A-DAF
Bouwjaar 1980; 1981; 1982
Uit dienst 1991-1992
autobus
GVA 54, 9 augustus 1988 - Stationsplein West. Foto Paul van Onzen
autobus
GVA 91, 13 augustus 1988 - St. Gangulphusplein. Foto Paul van Onzen
Serie 91-92
Merk en type Mercedes O309/08-41S
Bouwjaar 1983
In dienst 1988 (ex Westnederland 7309-7308)
Uit dienst 1990

Serie 93-94
Vernummerd 1992 98-99
Merk en type Van Hool A508-MAN
Bouwjaar 1989-1990
Naar GVM 1993
Uit dienst 1996 (naar BBA)
autobus
GVA 93, 10 mei 1991 - St. Ganguphusplein. Foto Paul van Onzen
autobus
GVA 86, april 1993 - Gelderse Rooslaan. Foto Paul van Onzen
Series 59-68; 69-74; 75-78; 79-96
Vernummerd 1997 3359-3363, 1364-1368; 1369-1374; 1875-1878; 1879-1896
Merk en type Volvo B10M-58-Den Oudsten
Bouwjaar 1989; 1990; 1991; 1992
Naar GVM 1993
Uit dienst 2003-2005

Series 21-25; 26-27
Vernummerd 19977739-7743; 7717-7718
Merk en type Volvo B10MG-55-Den Oudsten
Bouwjaar 1991; 1992
Naar GVM 1993
Uit dienst 2004-2007
autobus
GVA 26, 18 juli 1992 - Stationsplein West. Foto Paul van Onzen
autobus
Connexxion bus 7741 (ex GVA 23) reed op 7 februari 2007 op lijn 1 ter hoogte van de Schouwburg. Foto Job Richter

Periode vanaf 1993

Nadat de GVM in 1997 was gefuseerd met de Twentse TET tot Oostnet, ging Oostnet in 1999 op in het landelijk opererende Connexxion. Vanaf eind jaren 90 reden er steeds meer streekbussen op de stadslijnen en ex-GVA-stadsbussen op de streeklijnen. Door de komst van lagevloerbussen werden er ook vrijwel geen stadsbussen met minder zitplaatsen en meer sta-ruimte meer gebouwd. In 2000 kwamen bij Connexxion de laatste bussen in de blauwe GVA-kleur in dienst. Dat was de serie 2402-2408, DAF SB220LF575-Berkhof, lagevloerbussen, geschikt voor het meenemen van twee passagiers in een rolstoel.

Serie 2402-2408
Merk en type DAF SB220LF575-Berkhof
Bouwjaar 2000
Uit dienst 2009
autobus
Connexxion 2402, 21 maart 2000 - Hagemanswei. Foto Paul van Onzen
autobus
Ex NZH gelede Volvo/Berkhof wagen 7188 op de Jansbinnensingel op 13 juni 2007. Foto Job Richter

Vanaf 12 december 2009 wordt het openbaar vervoer in de regio Arnhem-Nijmegen uitgevoerd onder de naam Breng. In de periode 2009 t/m 2012 kreeg vervoerder Novio de concessie. In Nijmegen kwam de nieuwe busserie 4455 t/m 4523 in dienst (Mercedes-Benz Citaro CNG) en de nieuwe serie 9275 t/m 9280 (Mercedes-Benz Citaro G CNG). In Arnhem werden veelal VDL Berkhof Ambassador 200 bussen ingezet, aangevuld met een aantal Mercedes-Benz Citaro G bussen.

autobus
Breng Mercedes Citaro gelede bus 9178 op de Hollandweg in Elderveld op 10 januari 2011. Foto Job Richter
autobus
Breng 8823 (VDL-Berkhof Ambassador 200, bouwjaar 2005), 13 juli 2012 - St. Gangulphusplein. Foto Paul van Onzen

Op 9 december 2012 nam Hermes het stokje van Novio over als vervoerder. In Arnhem en Nijmegen kwamen de nieuwe MAN Lion’s City A21 CNG bussen in de serie 5300-5443 in dienst. De 5300 t/m 5364 hebben een blauw dak, de 5365 t/m 5379 zijn voor TCR en hebben een blauw dak, de 5380 t/m 5400 zijn Breng Direct bussen en hebben een blauw dak, de 5401 t/m 5423 hebben een roze dak en de 5424 t/m 5443 zijn Breng Direct bussen en hebben een roze dak. De wagens met een blauw dak zouden in Arnhem horen te rijden en degene met een roze dak in Nijmegen. In de praktijk kwam hier weinig van terecht.

autobus
Breng 5347, 13 april 2017 - Oosterbeek, Utrechtseweg. Foto Paul van Onzen
autobus
MAN Lion’s City CNG bus 5438 rijdt op 24 april 2014 op de Drielse Rijndijk in Driel. Foto Job Richter

In de jaren die volgden kwamen er af en toe wat dieselbussen de gelederen versterken. Zo kwamen de Hermes 3370, 3379, 3383, 3395 en 3481 uit Eindhoven in dienst voor TCR diensten en lijn 35 Bemmel-Zetten. Tussen mei 2018 en zomer 2020 kwamen van Schiphol de MAN Lion’s City G bussen 9241 t/m 9245 over. Deze werden in de Breng huisstijl gespoten met blauw dak. Ze werden voornamelijk ingezet voor Gelredome vervoer en op trolleylijnen. Vanaf de nieuwe dienstregeling per 12 december 2021 rijden er op lijn 352 gelede Mercedes Citaro G CNG bussen. Drie hiervan zijn met roze dak (9278 t/m 9280). Van Syntus Gelderland kwamen via handelaar Womy de wagens met nummers 9281 t/m 9285 in dienst.

autobus
De Hermes 3383 uit Eindhoven werd in de Breng huisstijl gespoten. Grote Molenstraat, 7 november 2017. Foto Job Richter
autobus
Ex Syntus Gelderland 5274 is nu de Breng 9284 geworden. Op 28 februari 2022 rijdt de wagen op de Utrechtseweg t.h.v. de Klingelbeekseweg in Arnhem. Foto Job Richter

tekst: Paul van Onzen / Job Richter