Nederlandse Trolleybus Vereniging

Arnhem Trolleystad

opening in 1949
De trolleyexploitatie begint op 5 september 1949 - Velperplein. Foto J.J. Overwater

Sinds 3 mei 1880 verzorgden paardentrams het openbaar vervoer in Arnhem. Elektrische trams namen vanaf 21 mei 1911 het vervoer over.
Tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 werden de tramremise, de meeste trams en een deel van de infrastructuur vernield. Het openbaar vervoer kwam vanaf 15 oktober 1945 met noodbussen weer op gang.

In 1946 besloot de Gemeenteraad de tram niet te laten terugkeren, maar te vervangen door trolleybussen op drukke lijnen en autobussen op minder drukke lijnen. In november 1948 begon de Zwitserse firma Kummler&Matter met de aanleg van de bovenleiding. In het najaar van 1948 startte ook de bouw van de nieuwe remise aan de Westervoortsedijk.

lijn 7
Na de aflevering van 7 nieuwe trolleys kon in 1957 lijn 7 in dienst worden gesteld, 16 mei 1959 - Bronbeeklaan. Foto E.J. Bouwman

De Gemeente bestelde 36 trolleybussen bij de firma Verheul in Waddinxveen op een chassis van British United Traction (BUT) met de elektrische installatie van de English Electric Company (EEC).

Op 5 september 1949 werd de trolleybusdienst officieel geopend op lijn 1: Oranjestraat - Station Arnhem - Velp. Er waren toen 8 trolleys voor de dienst beschikbaar; de overige kwamen in de periode december 1949 tot en met januari 1951 in dienst.
De naam van het bedrijf werd gewijzigd van Gemeente Electrische Tram Arnhem (GETA) in Gemeente Vervoerbedrijf Arnhem (GVA).

107
BUT-trolley 107, 16 mei 1959 - Cronjestraat. Foto E.J. Bouwman

De betrouwbare, milieuvriendelijke en stille trolleybus bleek een goede keuze voor Arnhem te zijn. Met name op de routes waar veel stijgingen voorkwamen (Hoogkamp, Alteveer en Geitenkamp) toonde de trolleybus zich, dankzij de overbelastbaarheid van de elektromotor, een superieur vervoermiddel.

In de tweede helft van de jaren 50 werden er in Arnhem per jaar ongeveer 21 miljoen passagiers vervoerd; de trolleybussen namen hiervan ruim driekwart voor hun rekening.

trolley 137 en 140
BUT-trolleys 137 en 140 op het Arnhemse Stationsplein in 1971. Foto E.J. Bouwman

Als gevolg van het toenemende auto- en televisiebezit nam het busvervoer in de jaren 60 af. Hierdoor werden de frequenties, met name in de avonduren, verlaagd.

De steeds verder toenemende automobiliteit, de exploitatietekorten en de verkeersopstoppingen waren in 1971 aanleiding voor het GVA om te kijken naar de trolleyexploitatie in de toekomst. Het GVA stelde voor de trolleyexploitatie op termijn te beƫindigen. De Arnhemse bevolking, die merendeels voor de trolley was, kwam flink tegen de plannen in actie.

Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, dat intussen de exploitatietekorten van de openbaar vervoerbedrijven vergoedde, deelde in 1975 aan Arnhem mee dat het geen bezwaar had tegen voortzetting van de trolleyexploitatie.

De gemeenteraad besloot in hetzelfde jaar voor handhaving van de trolley.

stationsplein
Stationsplein jaren 60 - Diacollectie Gelders Archief, nr. 8262

DAF-trolley 173 werd in 1978 gebruikt als proefwagen voor een het door het GVA ontwikkeld nieuw systeem van ontsporingsbeveiliging. De tot dan toe aan de achterkant van de trolleys aanwezige retrievers werden vervangen door luchtcilinders aan de onderkant van de stroomafnemers. Bij een ontsporing drukken deze de stroomafnemers naar beneden. Tevens werden de stroomafnemers op een plateau bevestigd i.p.v. rechtstreeks op het dak.

stationsplein
Het Stationsplein in 1970 met trolley-en dieselbussen. Foto E.J. Bouwman

Het oude systeem van wisselbediening (stroom geven geven voor afslaan en geen stroom geven voor rechtdoor) werd in het laatste kwartaal van 1979 vervangen door radiografische wisselbediening.

Museumtrolleybus 101, die op 1 december 1982 op aandringen van enkele chauffeurs na 10 jaar naar het GVA was teruggekeerd, werd in 1983 en 1984 geheel gerestaureerd.

Na jaren van samenwerking tussen het GVA en de GSM (Gelderse Streekvervoer Maatschappij) werd begin mei 1993 besloten tot een fusie die met terugwerkende kracht inging op 1 januari 1993. De nieuwe naam werd: Gelderse Vervoer Maatschappij (GVM).

stationsplein
Stationsplein in 1984. Foto Paul van Onzen

De vergoeding door het Rijk voor de extra kosten van de trolleyexploitatie werd vanaf 1993 in enkele jaren afgebouwd. Om voor Arnhem de trolleyexploitatie veilig te stellen, werd het plan 'Trolley 2000' ontwikkeld. Dit plan behelsde verlaging van kosten en verhoging van opbrengsten door de inzet van uitsluitend gelede trolleybussen op een lijnennet met hoge frequenties en korte rijtijden, aangevuld met een net van dieselbussen en vraagafhankelijk vervoer.

Een volgende fusie vond plaats op 1 januari 1997 toen GVM en TET samen als Oostnet verder gingen. Om in het landelijke VSN-nummersysteem te passen, werden in mei 1997 de Arnhemse stadsbussen vernummerd. De trolleys kregen een 0 voor het 3-cijferige nummer.

Na ruim twee jaar Oostnet volgde op 8 mei 1999 alweer een fusie: de vervoerbedrijven Oostnet, Midnet, NZH, en ZWN gingen op in het nieuwe bedrijf Connexxion.

trolley
Trolleys 178, 137 en 123, 29 september 1992 - Stationsplein. Foto Paul van Onzen

Het nieuwe overdekte busstation bij het Arnhemse Centraal Station werd op 17 maart 2003 in gebruik genomen.

In het najaar van 2007 werden de bussen voorzien van OV-chipkaartlezers en het informatiesysteem Infoxx. Dit systeem voorziet passagiers, chauffeurs en verkeersleiding van allerlei informatie. In verband met Infoxx werden eind september/begin oktober 2007 de trolleybussen vernummerd: de 0172 tot en met 0182 kregen de nummers 5172 tot en met 5182 en de 0201 tot en met 0231 de nummers 5201 tot en met 5231.

Vanaf 29 mei 2008 rijden de Arnhemse trolleybussen op groene stroom, die wordt geleverd door waterkrachtcentrales in Noorwegen. Voor de energievoorziening t.b.v. het trolleynet, dat jaarlijks 5,4 miljoen kilowattuur stroom verbruikt, betekent dit een besparing op de uitstoot van kooldioxide van circa 5.000 ton per jaar. De Arnhemse trolley rijdt daarmee klimaatneutraal.

5203
Van Hool-trolley 5203 op het eind 2010 geopende trolleytraject in Schuytgraaf, 15 september 2011 - Minervasingel (westzijde). Foto Paul van Onzen

De gemeente Arnhem heeft in het laatste kwartaal van 2008 besloten de trolleybovenleiding te kopen van exploitant Connexxion. De bovenleiding wordt aan de exploitant verhuurd. Deze wordt technisch eigenaar en moet voor het onderhoud zorgen. Hiervoor verstrekt de Stadsregio Arnhem Nijmegen een vergoeding. Een eventuele nieuwe vervoerder is verplicht de trolleybussen van de vorige vervoerder over te nemen. De concessie voor het openbaar vervoer in de regio Arnhem/Nijmegen voor de periode 2010 tot en met 2012 werd in april 2009 gegund aan Connexxion die als enige had ingeschreven onder de vlag van Novio. Vanaf 13 december 2009 wordt het busvervoer in de regio Arnhem/Nijmegen verzorgd onder de naam Breng. De volgende concessieperiode beslaat 10 jaar (2013 tot en met 2022).

5251
Hess-trolley 5251 op het Velperplein met Musis en de Martinuskerk op de achtergrond, 9 augustus 2013. Foto Paul van Onzen

Ter gelegenheid van het 60-jarig bestaan van de trolley in Arnhem werd op zondag 6 september 2009 in de garage van Connexxion aan de Westervoortsedijk een Open Dag gehouden. Hier kon de eerste nieuwe Hess-trolley worden bekeken. Ook alle Arnhemse museumtrolley- en dieselbussen waren hier aanwezig, evenals de Solingse MAN-trolley 64.

Vanaf 9 december 2012 verzorgt Hermes (dochteronderneming van Connexxion) gedurende 10 jaar het openbaar vervoer in de regio Arnhem-Nijmegen. De naam Breng is gehandhaafd. Naast de emissievrije trolleys rijden de bussen op Groen Gas. Bijna alle bussen zijn voorzien van een elektrische rolstoelplank en airconditioning.

Het gereserveerde geld voor de geplande uitbreiding van de trolley naar Huissen, die niet doorging, werd gebruikt om lijn 2 te verlengen van het Station naar De Laar Oost. De officiƫle opening vond plaats op vrijdag 12 december 2014. Op maandag 15 december begon de exploitatie op het nieuwe traject.

trolleybusstation
Het nieuwe trolleybusstation bij Station Arnhem Centraal, 15 februari 2016. Foto Paul van Onzen

Op 19 november 2015 werd het nieuwe station Arnhem Centraal officieel geopend. Het onoverdekte trolleybusstation werd op 13 december 2015 door de trolleylijnen 2, 5, 6 en 7 in gebruik genomen. Lijn 1 richting Velp en lijn 3 blijven gebruik maken van het overdekte busstation.

tekst: Paul van Onzen